بیماری های پستان: از غربالگری و بیماری‌های خوش‌خیم تا تشخیص و درمان آن

در این مطلب به بررسی جامع بیماری های پستان، از اهمیت غربالگری و شناخت بیماری‌های خوش‌خیم گرفته تا روش‌های تشخیص و درمان این بیماری در زنان و همچنین شکل نادر آن در مردان می‌پردازیم.

غربالگری (Screening): کلید تشخیص زودهنگام

غربالگری افراد سالم و بیمار یابی در مورد بیماریهای شایعی انجام می گردد که بیماری زندگی انسان ها را به خطر می اندازد و از طرفی درمان این بیماری خصوصا در مراحل اولیه امکان پذیر است. در سرطان پستان هم بدلیل شیوع بالا در بین خانم ها و بدلیل اینکه در صورت تشخیص زودهنگام امکان درمان و کنترل بیماری وجود دارد غربالگری اهمیت ویژه ای پیدا می کند. یکی از روشهای غربالگری در برخی ازکشورها، معاینه پستان توسط خود فرد است که نیازمند آموزش های لازم است ولی مورد قبول همه مراکز علمی نیست. در حال حاضر اسکرینینگ با روشهای تصویربرداری انجام می گردد که عبارتند از:

روش‌های تصویربرداری برای غربالگری

• ماموگرافی

  ماموگرافی به دو منظور انجام می گردد:

  • ماموگرافی اسکرینینگ: که به منظور بیماریابی و تشخیص زودرس بیماری انجام می گردد و برای خانم هایی که علامتی از بیماری ندارند و از سن 40 سالگی با فواصل زمانی 1-2 سال و از 50 سالگی بطور سالیانه انجام می گردد. در افرادی که به دلایلی خطر سرطان پستان در آنها بالاتر است ماموگرافی از سنین پایین تر شروع می شود.
  • ماموگرافی تشخیصی: در مواردی که بیمار با شکایت توده پستان مراجعه می کند و یا در بررسی های دیگر پزشک متوجه نشانه بیماری می گردد انجام می شود.

• توموسنتز (ماموگرافی سه بعدی)

  با این تکنیک تصاویر سه بعدی با وضوح بالا از نسج پستان بدست می آید که خصوصا در خانمهای با تراکم بالای نسج پستان کاربرد دارد. اشعه آن معادل ماموگرافی استاندارد است.

• سونوگرافی اتوماتیک پستان

  روش جدید بررسی نسج پستان با استفاده از سونوگرافی است که تصاویر سه بعدی با وضوح بالا در اختیار پزشک قرار می دهد.

توصیه در ایران: در حال حاضر توصیه بر این است که از سن 40 سالگی ماموگرافی در خانم ها شروع گردد. البته در افرادی که احتمال ابتلا به سرطان پستان بالاست مانند وجود سابقه فامیلی قوی، بر اساس نظر پزشک این بیماریابی از سنین پایین تری شروع می گردد.

---

بیماریهای خوش خیم پستان

کیست پستان و بیماری فیبروکیستیک

کیست های پستان حفراتی حاوی مایع هستند که اندازه چند میلی متر تا چند سانتی متر می توانند داشته باشند. کیست ها می توانند قابل لمس یا حتی دردناک شوند و بطور معمول خطر ابتلا به سرطان پستان ندارند و اکثرا با درمانهای ساده غیرجراحی کنترل می شوند.

بیماری فیبروکیستیک یک اختلال شایع و خوش خیم پستان است که گاهی با سفتی و درد پستان تظاهر پیدا می کند. این تغییرات نیز با اطمینان بخشی و رفع اضطراب بیمار و درمانهای ساده قابل کنترل است.

توده های خوش خیم

اکثریت این توده ها نسبت به سلولهای طبیعی پستان شانس بیشتری از نظر ابتلا به سرطان ندارند ولی پیگیری و مراقبت از آنها توسط پزشک لازم است و در صورت لزوم نمونه برداری سوزنی و گاهی درمان جراحی خارج کردن توده انجام می گردد.

بیماری ماستیت گرانولوماتوز

ماستیت گرانولوماتوز ایدیوپاتیک یک بیماری التهابی مزمن و خوش خیم بافت پستان است که در اکثر جوامع دنیا نادر است. این بیماری عموما در خانم هایی که فرزند و سابقه شیردهی دارند دیده می شود. علت این بیماری نامشخص است ولی نقش واکنش سیستم ایمنی در آن آشکار است. بیماری بصورت یک یا چند توده التهابی متورم، قرمز و دردناک در یکی از پستان ها تظاهر پیدا می کند و بندرت می تواند دوطرفه باشد. در سیر بیماری قرمزی پوست و ایجاد زخمهای متعدد با ترشح کرم یا سبز رنگ از آنها دیده می شود و معمولا پس از چند ماه بیماری فروکش کرده و خاموش می شود اما گاهی تا چند سال ممکن است علائم بیماری طول بکشد. در درصدی از بیماران علائم دردهای مفصلی و یا بثورات پوستی قرمز خصوصا روی ساق پاها ممکن است بوجود آید. گاهی بیماری شدید شده و تجمعات متعدد مایع غیرعفونی در پستان بشدت موجب درد و آزار بیمار می شود. لازم به ذکر است این ترشحات عفونی نیستند، توده ها ماهیت بدخیم ندارند و ریسک ایجاد سرطان پستان در این افراد نیز با جامعه طبیعی برابر است.

تشخیص بیماری با معاینه بالینی و نهایتا نمونه برداری سوزنی کور از ضایعه و تایید پاتولوژیست می باشد و می بایست آن را از سرطان های التهابی پستان افتراق داد.

درمان این بیماری از مراقبت های معمولی و مصرف ضد التهاب های ساده تا تجویز کورتیکوسترویید و حتی مداخله جراحی و تخلیه ترشحات آزارنده می تواند باشد ولی در اکثریت موارد این بیماری با سپری کردن سیر خود آرام و خاموش خواهد شد و نیازی به مصرف داروهای متعدد و طولانی مدت و یا اقدام جراحی نمی باشد.

---

سرطان پستان در زنان

سرطان پستان ناشی از رشد سلول های سرطانی در پستان است که منجر به ایجاد توده تومورال بدخیم می گردد. لازم به ذکر است تومورهای خوش خیم سرطان نیستند و به دیگر قسمت های بدن دست اندازی نمی کنند در صورتیکه سلولهای سرطانی مهاجم در مراحل پیشرفته می توانند بافت های مجاور پستان یا بافت های دوردست را گرفتار کنند.

سرطان پستان شایعترین سرطان در زنان است و در اکثر موارد از نوع کارسینوما هستند. این سرطان می تواند از نوع کارسینوم غیرمهاجم و محدود به بافت غددی پستان باشد که امکان انتشار به دوردست را ندارد و یا از نوع کارسینوم مهاجم باشد و در مراحل پیشرفته به بافت های اطراف تهاجم پیدا کند یا از طریق مجاری لنفاتیک به غدد لنفاوی زیر بغل برسد و حتی با انتشار از طریق جریان خون، دیگر قسمت های بدن مانند ریه ، کبد ، استخوان ها و یا مغز را درگیر کند.

شیوع در ایران

گرچه میزان ابتلا به سرطان پستان در ایران از برخی کشورهای توسعه یافته کمتر است ولی با ابتلا حدود 10 هزار نفر خانم ایرانی در هرسال، این بیماری به عنوان شایعترین سرطان در زنان ایران مطرح است که نیازمند برنامه ریزی جهت بیماریابی و درمان به موقع است.

عوامل افزایش دهنده خطر بیماری

• عوامل فردی: جنس مونث، چاقی، مصرف الکل.
• عوامل مربوط به باروری: قاعدگی زودرس، یائسگی دیررس، مصرف طولانی مدت داروهای ضدبارداری، بارداری بعد 35 سالگی، مصرف طولانی مدت بعد از یائسگی.
• عوامل ژنتیکی و فامیلی: افراد دارای ژنهای مستعد کننده به سرطان پستان، در طول عمر خود شانس ابتلا بیشتری نسبت به افراد دیگر جامعه دارند و در این افراد بسته به نظر پزشک معالج ممکن است اقدامات پیشگیرانه نظیر مصرف دارو و یا عمل جراحی برداشتن پستانها توصیه گردد.

انواع سرطان پستان

• Carcinoma Insitu (DCIS): سرطان های درجا و محدود به بافت غددی و مجاری پستان هستند و نیاز به درمانهای موضعی و محدود به پستان دارند و نیاز به درمانهای سیستمیک مانند شیمی درمانی ندارند.
• بیماری پاژه پستان: یک نوع سرطان درجا با شیوع اندک و محدود به نوک و هاله پستان است که با قرمزی، پوسته ریزی یا خارش نوک پستان تظاهر پیدا میکند.
• سرطانهای مهاجم: شایعترین نوع آن سرطان داکتال مهاجم است. انواع دیگر سرطان مهاجم عبارتند از نوع لبولار، مدولاری، موسینوس، توبولار، پاپیلاری و …

علائم سرطان پستان

• توده قابل لمس
• فرورفتگی قسمتی از پستان
• ورم پوست پستان و ایجاد نمای پوست پرتقالی
• زخم پوست پستان و یا ترشحات خودبخودی خونی رنگ از مجاری نوک پستان

گاهی سرطان پستان بصورت توده قابل لمس زیر بغل تظاهر می یابد که بدلیل ابتلا غده لنفاوی زیربغل می باشد. در برخی مواقع نیز اولین علامت این بیماری متاستاز و دست اندازی به یکی از احشا مانند استخوان، کبد، ریه و یا مغز است.

تشخیص

اقدامات تصویربرداری تشخیصی

ماموگرافی هم در غربالگری و هم در تشخیص بیماری کاربرد ویژه ای دارد، در این روش تصویربرداری از پستان با کمک اشعه انجام می گردد. ماموگرافی بدلیل میزان اشعه اندکی که به فرد می رساند خطر ابتلا به سرطان پستان را افزایش نمی دهد. با انجام به موقع ماموگرافی طبق نظر پزشک بخش قابل توجهی از سرطانهای پستان در مراحل اولیه تشخیص داده می شوند و فرصت های درمانی مناسب تری در دسترس خواهد بود.

در سونوگرافی با استفاده از امواج اولتراسونیک امکان تصویربرداری و بررسی نسج پستان فراهم میگردد.

ام آر آی تکنیک دیگری است که با تصویربرداری دینامیک پستان به منظور بررسی دقیقتر توده های پستان انجام میگردد.

همچنین اخیرا استفاده از پت اسکن (پت مام) در تصویربرداری از پستان کاربرد های محدودی پیدا کرده است که می تواند در جایگاه خود ارزشمند باشد. تمامی روشهای تصویربرداری فوق فواید و محدودیت های خاص خود را دارند و می بایست توسط پزشک درخواست گردند.

نمونه برداری تشخیصی

امروزه تشخیص سرطان پستان عمدتا با نمونه برداری سوزنی و تحت بیحسی موضعی انجام می گردد. بافت بدست آمده با این سوزنهای مخصوص، در آزمایشگاه پاتولوژی و توسط متخصص پاتولوژی مورد بررسی میکروسکوپی قرار گرفته و نتیجه آزمایش جهت ادامه درمان مورد استفاده پزشک معالج قرار می گیرد.

آنالیز خون

در این روش نمونه خون محیطی از نظر وجود آثار و قطعاتی از ژن تومور سرطانی مورد بررسی قرار می گیرد. در حال حاضر در سرطان پستان این تکنیک استفاده محدود دارد.

درمان سرطان پستان

درمان سرطان پستان نیازمند همکاری تیم های تخصصی و فوق تخصصی رشته های جراحی، رادیولوژی، پاتولوژی، انکولوژی و رادیوتراپی است. هرچه سرطان پستان در مراحل ابتدایی تر تشخیص داده شود امکان بهره گیری از درمانهای در دسترس بیشتر است.

جراحی پستان

در اکثر مراحل سرطان پستان، جراحی درمان استاندارد این بیماری است. در جراحی پستان ممکن است بخشی از پستان و یا تمام بافت پستان برداشته شود. در جراحی حفظ پستان (انکوپلاستی) توده سرطانی همراه با حاشیه ای از بافت سالم پستان برداشته میشود و در همان زمان با تکنیک جراحی ترمیمی و استفاده از باقیمانده بافت پستان، بازسازی پستان انجام می گردد. در ماستکتومی نسج پستان بطور کامل برداشته می شود.

جراحی غدد لنفاوی زیر بغل

درصورتیکه گرفتاری غدد لنفاوی زیر بغل وجود داشته باشد در زمان جراحی پستان این غدد لنفاوی برداشته می شوند ولی در مواردی که در زمان جراحی غدد لنفاوی بر اساس معاینه و تصویربرداری مبتلا نباشند میتوان با استفاده از تکنیک بیوپسی غده لنفاوی سنتینل حین جراحی از ابتلا و یا سلامت غدد لنفاوی اطلاع پیدا کرد و در صورت عدم گرفتاری غدد لنفاوی، آنها را برنداشت تا از ایجاد ورم لنفاوی احتمالی دست در آینده پیشگیری گردد.

درمان سیستمیک

درمان سیستمیک تمام بافتهای بدن را تحت تاثیر قرار می دهد. این درمان عمدتا به منظور جلوگیری از رشد سلولهای سرطانی که احتمالا از طریق جریان خون و سیستم لنفاوی به نقاط دیگر بدن راه یافته اند، انجام میگردد. این درمان ها شامل شیمی درمانی، هورمون درمانی و تارگت تراپی هستند.

رادیوتراپی

این درمان با استفاده از انرژی اشعه رادیواکتیو در بافت های مورد نظر منجر به از بین رفتن سلولهای سرطانی می گردد. کاربرد آن:

• در ناحیه پستان درمواردی که پستان حفظ شده باشد.
• در ناحیه قفسه سینه و بستر غدد لنفاوی در سمتی که تومور پستان وجود داشته است.
• در ارگانهای دوردست نظیر استخوان یا مغز درصورتیکه گرفتاری این ارگان ها بوجود آمده باشد.

رادیوتراپی می تواند بصورت اگسترنال و با تاباندن اشعه به بافت از بیرون بدن انجام گردد و یا بصورت اینترنال و با تاباندن اشعه از طریق منبع رادیواکتیو کارگذاری شده در داخل بافت (در محل قبلی توده سرطانی) حین عمل جراحی و یا پس از خاتمه جراحی در روزهای بعد انجام گردد.

---

سرطان پستان در مردان

پستان ها در مردان کاملا تکامل پیدا نکرده اند و بصورت غدد کوچکی در زیر هاله و نوک پستان وجود دارند که با بافت چربی احاطه شده اند و این ساختمان بافتی می تواند ایجاد سرطان پستان نماید. سرطان پستان در مردان نادر است و متاسفانه آگاهی نسبت به آن هم اندک است و به همین دلیل این سرطان اغلب در مراحل پیشرفته تشخیص داده می شود. مانند سایر سرطان ها تشخیص در مراحل اولیه و درمان به موقع برای رسیدن به پیش آگهی مطلوب اهمیت دارد.

علایم بالینی

• لمس توده در پستان
• لمس توده در زیر بغل
• فرورفتگی یا جمع شدگی پوست پستان، فرورفتگی یا بداخل کشیدگی نوک پستان
• قرمزی، تحریک شدگی یا زخم پوستی
• ترشح از نوک پستان (شفاف یا خونی)

تشخیص

تصویربرداری با ماموگرافی و سونوگرافی و در صورت لزوم ام آر آی انجام می گردد ولی تشخیص نهایی با نمونه برداری سوزنی از بافت مشکوک است.

درمان

درمان شامل جراحی، شیمی درمانی و رادیوتراپی است و در صورت لزوم هورمون درمانی.